پیش از پرداختن به ریشه ها و زمینه های پیدایش صهیونیسم ، لازم است با معنا و مفهوم صهیونیسم آشنا شویم .

كوه صهیون زادگاه و آرامگاه داوود پیامبر و جایگاه هیكل سلیمان نبی بوده است . گاه این وا‍ژه نزد یهودیان به معنای شهر قدس ، شهر برگزیده خداوند و شهر مقدس آسمانی به كار می رود به طور اعم ، بر سرزمین مقدس اطلاق می شود ، ولی در متون دینی یهود ، صهیون اشاره به آرمان و آرزوی ملت یهود برای بازگشت به سرزمین داوود و سلیمان و تجدد دولت یهود دارد . به دیگر سخن ، صهیون برای یهود ، سمبل رهایی از ظلم ، تشكیل حكومت مستقل و فرمانروایی بر جهان است و از این رو ، یهودیان خود را فرزندان صهیون می دانند(1) .


بنابراین ، صهیونیسم به نهضتی گفته می شود كه خواهان مهاجرت و بازگشت یهودیان به سرزمین فلسطین و تشكیل دولت یهود است . صهیونیسم گونه ای شووینیسم(2) یا ناسیونالیسم افراطی است كه با خوار شمردن ملت ها و نژادهای دیگر و با غلوّ در برتر پنداشتن یهود ، در پی نیل به قدرت سیاسی برتر است . این جنبش در ( اول قرن 13 شمسی / نیمه دوم قرن 19 میلادی ) در اروپا پا به عرصه حیات گذارد ، ولی واژه صهیونیسم نخستین بار توسط تئودور هرتصل به كار رفت و سپس ناحوم ساكولو(3) در كتاب تاریخ صهیونیسم(4) از آن سخن گفت .

صهیونیسم تنها دارای ابعاد و معانی سیاسی (صهیونیسم سیاسی ) نیست ، بلكه ابعاد و معانی دیگری چون صهیونیسم كارگری ، فرهنگی ، دموكراتیك ، رادیكال و توسعه طلب را نیز در بر می گیرد . مشهورترین تقسیم صهیونیسم ، طبقه بندی آن به دو بخش سیاسی و فرهنگی ( دینی ) است كه اولی خواهان بازگشت یهودیان به فلسطین است و با تدوین كتاب دولت یهود توسط هرتصل در 1263 ش. / 1894 م. زاده شد .

ولی صهیونیسم فرهنگی با مهاجرت یهودیان در قرن 14 شمسی / 20 میلادی به فلسطین مخالف است ، بلكه در انتظار انسانی رهایی بخش(5) در آخر زمان نشسته است كه یهودیان و تمام آدمیان را به سرزمین ابراهیم و موسی با سرزمین نجات بازگرداند(6) .

صهیونیسم از عبارتی دیگر ، به دینی و غیر دینی تقسیم می شود . صهیونیسم دینی اندیشه ای است كه معتقد است ، بازگشت به سرزمین موعود در همان زمان كه پروردگار مشخص فرموده و به شیوه ای كه تعیین می كند ، انجام خواهد شد و این كار به دست بشر انجام پذیر نیست . پیروان این اندیشه ، گروهی یهودی ( صهیونیسم ) و شماری عیسوی(7) ( صهیونیسم مسیحی ) هستند . در برابر ، در صهیونیسم غیر دینی و غیر یهودی ، كسانی جای دارند كه با تكیه بر استدلال های تاریخی ، سیاسی و علمی به اسكان یهودیان در فلسطین مشروعیت می بخشند . این همان صهیونیستی است كه صهیونیسم لائیك خوانده می شود و تنها مفاهیم سیاسی خویش را به زبان دین بیان می كند . بنابراین ، صهیونیسم همواره به معنای یهودیت نیست ، بلكه گاه به مفهوم حركتی برای غیر یهودی كردن یهودیت نیز به كار می رود(8) .

1. ماجرای اسرائیل و صهیونیسم سیاسی – روژه گارودی – صفحه 7

2. شووینیسم ( Chauvinism ) از نام نیكولاشوون سرباز ناپلئون بناپارت گرفته شده است كه در فداكاری به او ، راه افراط پیمود .

3. Nahum Sokolow

4. صهیونیسم – عبدالوهاب المسیری – صفحه 7

5. به انسان رهایی بخش در زبان عبری «ماشیاح» می گویند .

6. پرونده اسرائیل و صهیونیسم سیاسی – رژه گارودی – صفحه 5

7. هر یهودی ، صهیونیست نیست و به عكس ،‌ بلكه برخی صهیونیست ها غیر یهودی اند .

تاریخ یك ارتداد ، اسطوره های بنیانگذار سیاست اسرائیل – رژه گارودی – صفحه 23